زبان کتاب واژه نیست ... معناست

     اگرچه به نظر می رسد که این سؤال خیلی اساسی است اما لازم است بر این نکته تأکید شود که امر ماشینی کردن کتابخانه هنوز هم در اکثر کتابخانه های هند حالت رکود و تعطیل دارد. در ثانی با وجود اینکه نیاز به مکانیزه کردن کتابخانه ها بیشتر از به صرفه بودن موجه تشخیص داده شده است؛ منافعی که به استفاده کننده می رسد همواره به عنوان مسئله اصلی مورد توجه بوده است. از زمانی که کتابخانه موجودیت اقتصادی نداشته است، به این منافع باید از دیدگاه دیگری نگریست. برای درک مزیتهای آن لازم است تا بر سطوح مختلف ماشینی کردن تأکید کرد. برای سهولت بیشتر می توان این سطوح در چهار قسمت به تصویر کشید:

1)      سیستم فهرستنویسی کتابخانه

2)      امور مربوط به داخل کتابخانه و شبکه ها

3)      توسعه مجموعه CD-ROM ها و سایر تولیدات بر روی CD

4)      سیستم پست الکترونیک و اینترنت

         فهرست کتابخانه یا نمایه ای به مجموعه کتابخانه؛ پایه و اساس بیشتر فعالیتهای کتابخانه از قبیل فراهم آوری، خدمات مرجع، خدمات کتابشناسی، و امانت بین کتابخانه ای و ... را تشکیل می دهد. استفاده کنندگان از فهرستبرگه های سنتی از اینکه به راحتی بتوانند در محیط ماشینی و کامپیوتری اطلاعات را جستجو و بازیابی کنند، و پرینت بگیرند؛ به آن احترام خواهند گذاشت و قدر آن را خواهند دانست. اگر سیستم مشابهی در محیط شبکه ای وجود داشته باشد، استفاده کنندگان می توانند به طور همزمان به یک پایگاه اطلاعاتی دسترسی داشته باشند. از دیدگاه کارکنان کتابخانه و کتابداران وظیفه مشکل و پر دردسر چاپ و فایل کردن فهرستبرگه ها از بین خواهد رفت. همچنین فضای کتابخانه را حفظ کرده و آن را از حالت رکود و ساکن بودن نجات می دهد.

        سطح دوم مکانیزه کردن کتابخانه عبارت خواهد بود از استفاده از یک نرم افزار که بتواند امورات داخل کتابخانه را انجام دهد از قبیل: فراهم آوری، خدمات امانت و گردش کتاب، کنترل نشریات ادواری، و شبکه ای کردن کتابخانه یا عضوی از شبکه موجود سازمان مادر شدن. شبکه ای کردن و اتصال کامپیوترها به هم سبب می شود تا استفاده کنندگان بتوانند از هر ایستگاه کاری یا ترمینال فهرست کتابخانه را مرور و جستجو کنند.

        یک تکنولوژی بسیار مفید و کاربردی برای کتابخانه که در دسترس قرار دارد، تولیدات CD-ROM ها است که می توان در سطح سوم به آن پرداخت. توسعه مجموعه CD-ROM  ها نه تنها در فضای کتابخانه صرفه جویی می کند بلکه این اجازه را به چندین کاربر   می دهد تا به طور همزمان به محیط شبکه دسترسی داشته باشند. CD-ROM  های بسیاری برای خودآموزی با قابلیت چندرسانه ای موجود می باشند. کتابخانه هایی که در آنها امکان جدا سازی مواد کتابخانه ای وجود دارد، از این امکانات الکترونیکی منفعت زیادی خواهند برد. همچنین مردمی که مشغول تحقیقات تجربی هستند می توانند داده ها را مستقیماً دان لود کرده و آن را به محیطهای نرم افزاری دیگر جهت تجزیه و تحلیل وارد کنند، و خروجی های مورد نیاز را از آن تهیه کنند.

       تکنولوزی دیگری که کتابخانه می تواند از آن استفاده کند سیستم پست الکترونیک است. این مورد نه تنها باعث کاهش هزینه های تکراری می شود، بلکه مؤثر و سریع است. ثابت شده است که پیگیری شماره های نرسیده مجلات و ژورنالها از طرق پست الکترونیک بسیار به صرفه و اقتصادی است. علاوه بر این، اشتراک منابع در بین کتابخانه ها آسان می شود. تعدادی پست الکترونیک عمومی وجود دارند که هزینه ای بابت آنها پرداخت نمی شود.

      تکنولوژی دیگری که دنیای اطلاعات را دگرگون کرده است، توسعه اینترنت است. اشتراک اینترنت، علاوه بر دسترسی به پایگاههای اطلاعاتی مختلف، تسهیلات فکس و پست الکترونیک رایگان را هم فراهم می آورد. برخی از ناشران محتوای مجلات و ژورنالهای خود را روی اینترنت قرار داده اند وکتابخانه هایی که آبونه باشند می توانند به متن کامل مقالات دسترسی داشته باشند. بسیاری از مؤسسات تحقیقاتی و علمی مقالات خود را به صورت رایگان در دسترس قرار داده اند.

موانع مکانیزه کردن کتابخانه ها:

موانع احتمالی مکانیزه کردن کتابخانه ها را می توان به طور خلاصه اینطور بیان کرد:

1)      ترس از تأثیر نامطلوب بر حرفه

2)      ترس از این که این تکنولوژی بسیار گران خواهد بود.

3)      کارکنان مجبورند تا آموزشهای وسیعی را ببینند.

4)      عدم پشتیبانی از طرف مدیریت که ممکن است به دلیل فشار مالی و کمبود بودجه باشد.

5)      دلیل پنجم می تواند تبدیل داده ها از شکل چاپی به الکترونیکی باشد.

        اجازه بدهید تا یک یک این موارد  را بررسی کنیم. اگر ما کارهای مختلف را از قبیل فراهم آوری کتاب، خدمات فنی، خدمات امانت و مرجع،  تحلیل کنیم، می توان نتیجه گرفت که دخالت انسان در هر کدام لازم و اجتناب ناپذیر است. تنها منطقه ای که نیروی انسانی در آن صرفه جویی می شود، حوزه فهرستنویسی است. داده هایی که در موقع سفارش به سیستم وارد می شوند، می توانند در مرحله فهرستویسی با اندکی تغییر مورد استفاده قرار بگیرند، که کارهایی مانند تهیه کارتهای گوناگون و فایل کردنهای بعدی را از میان بر می دارد.

       این درک و بیم وجود دارد که امکانات  تکنولوژیکی، اعم از سخت افزار و نرم افزار، ممکن است پر هزینه و ناکارآمد باشند. هزینه های مربوط به سخت افزار و نرم افزار به سطح و درجه ماشینی کردن بستگی دارد. از دید کاربران، سیستم فهرستنویسی مهمترین بخش بوده و پایه و اساس سایر فعالیتهای کتابخانه را تشکیل می دهد. با توجه به این نظرات، یونسکو یک نرم افزار را تهیه کرده است که به آن CDS/ISIS می گویند و با یک قیمت ناچیز در اختیار کشورهای در حال توسعه است.

      این نرم افزار که بر روی کامپیوترهای سازگار با IBM کار می کند، با UNIX و NOVELL هم سازگار است. اخیراً نسخه سازگار با محیط WINDOWS هم به بازار آمده است. این نرم افزار می تواند داده ها را به فرمت  ISO 2709 تبدیل کند بنابراین بعداً اگر کسی خواست نرم افزارهای دیگری را تهیه کند انتقال داده ها با مشکلی روبرو نخواهد بود.

     معمولاً آموزشهای درون سازمانی برای استفاده از نرم افزار توسط تهیه کنندگان آن فراهم شده است، و کسی که بخواهد می تواند      نرم افزاری را که از عهده هزینه آن بربیاید را تهیه کند. آموزش کارکنان همچنین به درجه ماشینی کردن بستگی دارد. اگر یک نفر بخواهد تا فقط امور مربوط به فهرستنویسی را انجام دهد، یک آموزش کوتاه مدت یک یا دو هفته ای او را قادر خواهد ساخت تا به ایجاد یک پایگاه داده و نگهداری از آن بپردازد. با این آموزش اساسی شخص می تواند به آسانی داده ها را از محیط شبکه و سرور اصلی منتقل کند.

     در درجه چهارم فقدان حمایت از طرف مدیریت، که می تواند به سبب فشارهای مالی باشد، یکی از موانع در راه ماشینی کردن خواهد بود. در اینجا نقش کتابداران در متقاعد کردن مدیران مهم و تعیین کننده خواهد بود تا آنها را راضی کنند که در نهایت ذی نفع های اصلی در امر ماشینی کردن خدمات کتابخانه، استفاده کنندگان خواهند بود. همچنین مهارت و خلاقیت، نقشی تعیین کننده در متقاعد کردن مدیران بازی می کند.

     دلیل پنجم می تواند تبدیل داده ها باشد. نیروی انسانی صرفه جویی شده در مراحل قبلی می تواند در این مرحله و مرحله فهرستنویسی تحلیلی مورد استفاده قرار بگیرد.

انتخاب نرم افزار کتابخانه ای:

اگر کتابخانه ای بخواهد ماشینی کردن خدمات خود را آغاز کند همانطوری که قبلاً هم اشاره شد نرم افزار CDS-ISIS به دلیل هزینه های کم آن هم از نظر سخت افزار و هم از نظر نرم افزاری مناسب خواهد بود. وقتی که یک بار اطلاعات کتابشناختی به نرم افزار وارد شد در قسمتهای مختلف از جمله بخش امانت می توان از آن استفاده کرد. در اینجا انتخاب این نرم افزار مهم و تعیین کننده خواهد بود زیرا CDS-ISIS می تواند به طور مؤثری فرایند فهرستنویسی را انجام دهد.

معیارهای زیر می توانند به کتابدار در انتخاب بهترین نرم افزار برای انجام امورات داخل کتابخانه کمک کنند:

1)      تهیه کننده نرم افزار چه کسانی یا مؤسسه یا شرکت مشهور هستند؟ در درجه اول مؤسسات علمی ارجحیت دارند و در درجه بعد شرکتهای شناخته شده قرار دارند. در مورد نرم افزارهای تهیه شده توسط اشخاص همیشه باید شکاک بود.

2)      از موقع تهیه و استفاده نخست نرم افزار، چند بار ویرایش و بازنگری شده است؟

3)      برای هر واحد چند پارامتر وجود دارد. هر چقدر پارامترها بهتر باشند نیاز کمتری به سفارشی کردن خواهد بود.

4)      آیا نرم افزار امکان ورود اطلاعات کتابشناختی را از فرمت ISO 2709 و در همان حال ذخیره اطلاعات با همین فرمت دارد؟

5)      آموزش و راهنمایی بعد از نصب

6)      آیا با سیستم عامل های متداول سازگار است یا نه ؟

7)      آیا در محیط وب قابل استفاده است؟

8)      آیا امکان اتصال به سیستم پست الکترونیک در محیط شبکه را دارد؟

9)      چند بار، توسط چه کسانی و از کی از این نرم افزار استفاده شده است؟

10)  آیا امکان ارائه خدماتOPAC  را دارد؟

نتیجه گیری:

این مقاله سعی دارد تا نظراتی را درباره موانع ماشینی کردن خدمات کتابخانه ارائه دهد. با اینکه تکنولوژیهای فراوانی وجود دارند، لازم است تا کتابداران نگاهی به پیشرفتهای این زمینه داشته و مناسبترین گزینه را با توجه به نیازهایشان تهیه کنند. همچنین بسیار مهم است تا کتابداران به موازات اینکه ماشینی کردن خدمات کتابخانه نیاز به همکاری بین متخصصان عرصه کامپیوتر دارد  با آنها در ارتباط و تعامل باشند.

منبع: www.igidr.ac.in/lib/paper1        

نویسنده:    G.K. Manjunath

ترجمه : سامان راوند دانشجوی کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه آزاد واحد تهران شمال